«Η Εξέγερση»: Η πραγματική μεσαιωνική εξέγερση που ενέπνευσε τη νέα ταινία

Η ταινία «Η Εξέγερση» (The Uprising), ένα μεσαιωνικό δράμα σε σκηνοθεσία του Paul Greengrass και πρωταγωνιστή τον Andrew Garfield, βγαίνει στις κινηματογραφικές αίθουσες την 1η Οκτωβρίου. Η ταινία αντλεί την έμπνευσή της από την Εξέγερση των Χωρικών του 1381 στην Αγγλία. Η Εξέγερση των Χωρικών του 1381 υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες και πιο δραματικές λαϊκές εξεγέρσεις στη μεσαιωνική Ευρώπη. Τι γνωρίζουμε όμως πραγματικά για αυτό το περίφημο γεγονός της αγγλικής ιστορίας και ποιοι ήταν οι στόχοι των εξεγερμένων που απεικονίζονται στην ταινία;

Από τη Μαρία Καλοπούλου

Η σύνοψη της παραγωγής παρουσιάζει την εξέγερση ως μια «ανταρσία ενάντια στην τυραννία του βασιλιά Ριχάρδου Β’», με τον Άντριου Γκάρφιλντ να ηγείται ενός «στρατού του λαού που αντιμετωπίζει τη δύναμη του βασιλιά σε έναν αγώνα για δικαιοσύνη και επιβίωση».

Ωστόσο, οι μεσαιωνικές μαρτυρίες για την εξέγερση περιγράφουν τους εξεγερμένους ως πιστούς στον Ριχάρδο. Ποιοι ήταν, λοιπόν, οι στόχοι των εξεγερμένων που απεικονίζονται στην ταινία και γιατί φαίνονταν τόσο πιστοί στον βασιλιά;

Η ταινία «Η Εξέγερση» (The Uprising) του Πολ Γκρίνγκρας, με πρωταγωνιστή τον Άντριου Γκάρφιλντ, κάνει πρεμιέρα στους ελληνικούς κινηματογράφους την 1η Οκτωβρίου 2026 σε διανομή της Spentzos Film.

Στην Αγγλία του 14ου αιώνα, που μαστίζεται από την πανώλη, ένας χωρικός πυροδοτεί μια εξέγερση εναντίον του βασιλιά Ριχάρδου Β’ και άθελά του γίνεται θρύλος της αντίστασης. Η ιστορία βασίζεται στην πραγματική Εξέγερση των Χωρικών του 1381 (την πρώτη μεγάλη λαϊκή επανάσταση στην Αγγλία), ακολουθώντας έναν χωρικό που επαναστατεί ενάντια στην κοινωνική αδικία και τους σκληρούς φόρους.

Το «Χρονικό του Anonimalle» (Anonimalle Chronicle)

Πρόκειται για ένα ανώνυμο κείμενο του 14ου αιώνα, γραμμένο στο Αβαείο St Mary’s στο Γιορκ από κάποιον που πιθανότατα υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας της εξέγερσης— ανέφερε ότι οι εξεγερμένοι είχαν ένα δικό τους σύνθημα αναγνώρισης.

Η ερώτηση-πρόκληση ήταν «με ποιον είσαι με το μέρος του;» (with whom haldes yow?), στην οποία η ενδεδειγμένη απάντηση φέρεται να ήταν: «Με τον βασιλιά Ριχάρδο και με τον τίμιο λαό» (Wyth kynge Richarde and wyth the trew communes). Όποιος έδινε τη λάθος απάντηση λέγεται ότι θανατωνόταν.

Οι στόχοι των εξεγερμένων

Η εξέγερση του 1381 προκλήθηκε εν μέρει από την ευρεία δυσαρέσκεια για τη διαφθορά της κυβέρνησης. Ο Ριχάρδος ανέβηκε στον θρόνο το 1377, σε ηλικία μόλις δέκα ετών. Στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του, τη διακυβέρνηση επέβλεπαν σε μεγάλο βαθμό ο θείος του, Ιωάννης της Γάνδης (John of Gaunt), και οι βασιλικοί σύμβουλοι.

Ο Εκατονταετής Πόλεμος (1337-1453) μεταξύ Αγγλίας και Γαλλίας εξελισσόταν δυσμενώς για την αγγλική πλευρά και το Στέμμα χρειαζόταν να συγκεντρώσει χρήματα.

Έτσι, στράφηκε σε μια νέα μορφή φορολογίας. Οι εξαιρετικά αντιδημοφιλείς «κεφαλικοί φόροι» επιβλήθηκαν τρεις φορές μέσα σε πέντε χρόνια (1377, 1379 και 1381) — με την τελευταία φορά να πυροδοτεί την εξέγερση.

Οι μεσαιωνικοί χρονικογράφοι δεν έτρεφαν ιδιαίτερη συμπάθεια για τους εξεγερμένους. Ωστόσο, ακόμη και το Χρονικό Anonimalle ανέφερε ότι η είσπραξη του φόρου φαινόταν να μην έχει γίνει με ορθό ή έντιμο τρόπο, καθώς τα χρήματα είχαν συγκεντρωθεί από τους φτωχούς και όχι από τους πλούσιους, προς μεγάλο όφελος και κέρδος των εισπρακτόρων.

Οι εξεγερμένοι δεν κατηγορούσαν τον ίδιο τον βασιλιά, αλλά μάλλον τους ανθρώπους του περιβάλλοντός του που είχαν κατασπαταλήσει αυτά τα χρήματα. Πρόκειται για μια συνηθισμένη πολιτική τακτική στη μεσαιωνική Αγγλία, κατά την οποία όσοι ασκούσαν κριτική στην κυβέρνηση έστρεφαν τα πυρά τους εναντίον των διεφθαρμένων συμβούλων του βασιλιά.

Κατά τη διάρκεια του κοινοβουλίου του 1376, επί βασιλείας του Εδουάρδου Γ΄, είχε διατυπωθεί ο ισχυρισμός ότι διάφορα πρόσωπα «κρατούσαν στα χέρια τους, εν αγνοία του βασιλιά, τον πλούτο και τους θησαυρούς του».

Παρόμοια παράπονα διατυπώθηκαν και το 1381. Το Χρονικό Anonimalle κατέγραφε ότι οι εξεγερμένοι δήλωναν πως είχαν ξεσηκωθεί για να σώσουν τον βασιλιά «και να εξολοθρεύσουν τους προδότες του ιδίου και του βασιλείου».

Οι εξεγερμένοι είχαν θέσει στο στόχαστρό τους συγκεκριμένους ανθρώπους και χώρους. Κατέστρεψαν το Παλάτι Σαβόι (Savoy Palace) στο Λονδίνο, ιδιοκτησία του Ιωάννη της Γάνδης, καθώς και τα προσωπικά του αντικείμενα.

Στο χρονικό του, το οποίο γράφτηκε την ίδια εποχή, ο Henry Knighton περιέγραφε πώς ένας εξεγερμένος έκλεψε ένα πολύτιμο ασημικό, για να καταλήξει τελικά στη φωτιά από τους υπόλοιπους εξεγερμένους, οι οποίοι δήλωναν ότι «ήταν υπέρμαχοι της αλήθειας και της δικαιοσύνης, όχι ληστές και κλέφτες».

Οι εξεγερμένοι πολιόρκησαν τον Πύργο του Λονδίνου και κατάφεραν να εισβάλουν σε αυτόν. Μεταξύ άλλων, συνέλαβαν και αποκεφάλισαν τον Αρχιεπίσκοπο του Καντέρμπουρι, Simon Sudbury —ο οποίος κατείχε επίσης το αξίωμα του Καγκελάριου της Αγγλίας— και τον Sir Robert Hales, τον θησαυροφύλακα του βασιλείου. Οι εξεγερμένοι θεωρούσαν και τους δύο άμεσα υπεύθυνους για την επιβολή των κεφαλικών φόρων.

Ο Thomas Walsingham, μοναχός του 14ου αιώνα στο Αβαείο του Αγίου Αλβανού (St Albans Abbey), διερωτήθηκε πώς κατάφεραν οι εξεγερμένοι να βγάλουν τα συγκεκριμένα πρόσωπα από τον Πύργο.

Υποστήριξε ότι στη φρουρά του Πύργου υπηρετούσαν 600 ένοπλοι και 600 τοξότες, και κατηγόρησε τους τελευταίους για δειλία, λέγοντας ότι «έμοιαζαν περισσότερο με νεκρούς παρά με ζωντανούς», καθώς επέτρεψαν στους εξεγερμένους να πάρουν τους αξιωματούχους.

Όταν ο βασιλιάς συνάντησε τελικά τους εξεγερμένους στο Μάιλ Εντ (Mile End), το Χρονικό Anonimalle ανέφερε ότι οι εξεγερμένοι γονάτισαν μπροστά του, λέγοντας: «Καλώς ήρθατε, άρχοντά μας βασιλιά Ριχάρδε, αν το επιθυμείτε, και δεν θα έχουμε άλλον βασιλιά εκτός από εσάς».

Το τέλος της δουλοπαροικίας

Τα παράπονα των εξεγερμένων ξεπερνούσαν κατά πολύ τη διαφθορά τής κυβέρνησης. Ζητούσαν επίσης τον τερματισμό κάθε μορφής δουλοπαροικίας.

Οι δουλοπάροικοι αναγκάζονταν να καλλιεργούν τη γη για τους άρχοντές τους και η ζωή τους υπόκειτο σε πολλούς νομικούς περιορισμούς. Η δουλοπαροικία θεωρούνταν ταπεινωτική και προκαλούσε έντονη αγανάκτηση στην αγροτιά.

Ορισμένα από τα αιτήματα των εξεγερμένων περιλάμβαναν την κατάργηση του καθεστώτος του «εκτός νόμου» (outlawry) – μιας σκληρής νομικής ποινής που σήμαινε ότι, τυπικά, οποιοσδήποτε επιτρεπόταν να σκοτώσει έναν εγκληματία που είχε κηρυχθεί εκτός νόμου.

Οι εξεγερμένοι απαιτούσαν να μην υπάρχουν άλλοι άρχοντες εκτός από τον ίδιο τον βασιλιά, να μοιραστούν τα αγαθά της εκκλησίας στους κατοίκους της ενορίας και να καταργηθεί η δουλοπαροικία, ώστε όλοι οι άνθρωποι να είναι ελεύθεροι.

Στο στόχαστρό τους βρέθηκαν επίσης τα γραπτά αρχεία. Το Χρονικό Anonimalle ανέφερε ότι «έκαψαν όλα τα βιβλία καταγραφής και τους κυλίνδρους των αρχείων της Καγκελαρίας» που βρήκαν στο Παλάτι του Λάμπεθ. Κατέστρεψαν επίσης το Temple Bar, συμπεριλαμβανομένων των «πολλών επίσημων εγγράφων που φύλασσαν οι νομικοί».

Ο νεαρός βασιλιάς Ριχάρδος αποδέχτηκε πολλά από τα αιτήματα των εξεγερμένων. Ο Knighton περιέγραψε πώς ο βασιλιάς παραχώρησε έναν καταστατικό χάρτη, φέροντα τη Μεγάλη Σφραγίδα του, δηλώνοντας. «ότι όλοι οι άνδρες στο βασίλειο της Αγγλίας πρέπει να είναι ελεύθεροι». Ωστόσο, μετά την καταστολή της εξέγερσης, ο χάρτης «κηρύχθηκε άκυρος και κρίθηκε άνευ αξίας».

Η εξέγερση απέτυχε να επιτύχει πολλούς από τους στόχους των εξεγερμένων. Καταστάλθηκε βίαια και πολλοί από τους ηγέτες της δικάστηκαν και εκτελέστηκαν. Ο Γουότ Τάιλερ (Wat Tyler), βασικός ηγέτης της εξέγερσης, σκοτώθηκε από τον Γουίλιαμ Γουόλγουορθ (William Walworth), δήμαρχο του Λονδίνου, στο Σμίθφιλντ.

Ωστόσο, οι εξεγερμένοι είχαν βρει τη φωνή τους, μια φωνή που αντήχησε σε ολόκληρη την Αγγλία. Οι κεφαλικοί φόροι, τελικά, καταργήθηκαν – και δεν επανήλθαν για αιώνες. Η δουλοπαροικία, που βρισκόταν ήδη σε παρακμή, εξαλείφθηκε σταδιακά.

Στοιχεία από το www.theconversation.com