Η εφήμερη γοητεία της παπαρούνας – Το σύμβολο της ελληνικής άνοιξης

Η παπαρούνα είναι αγριολούλουδο ιδιαίτερα αγαπητό στον λαό μας, χάρη στα εντυπωσιακά, μεγάλα και κατακόκκινα άνθη της. Είναι επίσης ένα από τα λίγα αγριολούλουδα που δεν κινδυνεύουν από την αλόγιστη συλλογή, γιατί γνωρίζουμε πως οι παπαρούνες μπορεί να είναι όμορφες, αλλά «δεν αντέχουν στο βάζο», αφού τα άνθη τους είναι εφήμερα και τα πέταλα τους πέφτουν γρήγορα. Το αγριολούλουδο-σύμβολο της άνοιξης και της ελληνικής υπαίθρου «βάφει» κόκκινα ολόκληρα λιβάδια και μας… πυρπολεί! 

Από τη Μαρία Καλοπούλου

Ζώντας σε ένα προάστιο της Αθήνας εδώ και λίγες εβδομάδες ξεπρόβαλαν οι μαργαρίτες κίτρινες ή με λευκά και κίτρινα πέταλα, χαμομήλια και πρασινάδες σηματοδοτώντας την έλευση της άνοιξης.

Και κάπου εκεί ανάμεσα κάποια ημέρα ξεπρόβαλε το άλικο κεφαλάκι μίας εύθραυστης παπαρούνας. Μία παπαρούνα που με ξαναγύρισε στα παιδικά μου χρόνια, τότε που έπαιζα ξέγνοιαστα στα χωράφια και στις αλάνες, κυλιόμουν ανάμεσα στη χλόη και μάζευα ολόκληρα μπουκέτα αγριολούλουδα κι ας με τσιμπούσαν οι τσουκνίδες, όταν ήμουν απρόσεκτη (το τσούξιμο και το κλάμα ήταν το… τίμημα!).

Τότε δεν ήξερα αλλά και ποιος νοιαζόταν, ότι οι παπαρούνες που είχαν ξεχωριστή θέση στην καρδιά μου ήταν τόσο στιγμιαίες. Εκείνο που με ένοιαζε ήταν να στολίσω ένα ποτηράκι με κόκκινα πέταλά τους και ο κόσμος μου έμοιαζε με πυρκαγιά που ζωήρευε τα παιδικά όνειρα.

Αυτή η τωρινή, δική μου παπαρούνα, με το που την αντίκρυσα, πλησίασα και άγγιξα τα πέταλά της δειλά, τρυφερά, νοσταλγικά, νιώθοντας το σκίρτημά τους στις άκρες των δαχτύλων μου.

Κι εκτός από να με γυρίσει με γλυκύτητα στο παρελθόν, θυμήθηκα και μία αποστροφή από ένα αγαπημένο μυθιστόρημα «Η Ζωή εν τάφω» του Στρατή Μυριβήλη που περικλείει σε μία φράση όλους τους συμβολισμούς αυτού του αγριολούλουδου:

«Ένα λουλούδι κρυμμένο για όλους τους άλλους, που φύτρωσε μέσα στο περιβόλι του θανάτου», μονολογούσε ο λοχίας Κωστούλας «μια παπαρούνα που μ’ αυτήν μου αποκαλύφθηκε απόψε ο Θεός».

Παπαρούνα: Το απόλυτο σύμβολο της ελληνικής άνοιξης

Η παπαρούνα ήταν το πιο κοινό λουλούδι που συναντούσες παντού και σε μεγάλους αριθμούς, σε ολόκληρα λιβάδια και χωράφια, ολόκληρες πλαγιές λόφων, ένα κόκκινο χαλί κατά μήκος των δρόμων απ’ άκρη σ’ άκρη στην Ελλάδα.

Και αν κάποτε οι παπαρούνες πλημμύριζαν τα χωράφια και τα λιβάδια, στις σύγχρονες πόλεις, όπου κυριαρχεί το τσιμέντο και η άσφαλτος, σίγουρα δεν υπάρχει χώρος γι’ αυτό το εύθραυστο λουλούδι που σκορπίζει τα πέταλά του στο πρώτο φύσημα του αέρα, κρατώντας τους σπόρους του κάτω απ’ το χώμα.

Παρόλα αυτά, οι παπαρούνες εξακολουθούν να ανθίζουν. Έτσι, το συνήθως ακαλλιέργητο χωράφι, που το όργωσαν το φθινόπωρο αλλά έμεινε χέρσο, μεταβάλλεται σε ένα κατακόκκινο χαλί όλο τον Απρίλιο και το Μάιο.

Από την αρχαιότητα συμβόλιζε τη θεά Δήμητρα και την έλευση της άνοιξης, λόγω της παρουσίας του ανάμεσα στα ανοιξιάτικα σπαρτά.

Οι αρχαίοι, όπως μας πληροφορεί ο Διοσκουρίδης, την ονόμαζαν Μήκων η ροιάς, «διά το ταχέως το άνθος αποβάλλειν». Με πιο απλά λόγια, το εποχιακό αυτό λουλούδι ρίχνει τα πέταλα του γρήγορα.

Στην Ελλάδα, αναφερόμαστε κυρίως στην κοινή παπαρούνα, τη γνωστή με το επιστημονικό όνομα Παπάβερ η ροιάς (Papaverrhoeas) και με τα κοινά ονόματα παπαρούνα, κουτσουνάδα, λαλές, πετεινός, κ.ά. Η παπαρούνα ανήκει στην οικογένεια Παπαβερίδες (Papaveraceae) και στο γένος Παπάβερ (Papaver), που ξεχωρίζει από τον ιδιόμορφο καρπό.

Εκτός από την τυπική μορφή του, το είδος Papaver rhoeas παρουσιάζει και πολλές χρωματικές παραλλαγές, για αυτό σε βορειότερες χώρες καλλιεργείται ως θερινό καλλωπιστικό, ενώ βρίσκουμε και σπόρους σε φακελάκια που εισάγουμε από το εξωτερικό.

Εκτός από την κοινή παπαρούνα, υπάρχουν στη χώρα μας άλλα 14 είδη και υποείδη, που όμως δεν είναι το ίδιο γνωστά. Τα περισσότερα έχουν κόκκινα άνθη, ενώ σπανιότερα ανακαλύπτουμε ρόδινα, άσπρα και κίτρινα.

Το πιο εντυπωσιακό είδος που αυτοφύεται σε ορισμένα νησιά μας, είναι η Παπαρούνα η υπνοφόρος (Papaver somniferum), κοινώς αφιόνι, που κάνει μεγάλα, ρόδινα άνθη και πολύ μεγάλη, σφαιρική κάψα. Από ποικιλίες αυτού του είδους παράγεται το όπιο, για αυτό η καλλιέργειά της απαγορεύεται στη χώρα μας.

Πρωταγωνιστεί σε μύθους και λαϊκές δοξασίες

Η παπαρούνα πρωταγωνιστεί σε μύθους και λαϊκές δοξασίες εδώ και χιλιάδες χρόνια. Στην ελληνική μυθολογία ήταν το ιερό φυτό της θεάς Δήμητρας και σημάδι γονιμότητας την αναφέρει ο Όμηρος, ενώ ο Ιπποκράτης τη θεωρούσε από τα πιο σημαντικά φαρμακευτικά φυτά. Στη Μινωική Κρήτη τη λάτρευαν ως τη «θεά της παπαρούνας» και την παρουσίαζαν με διάδημα από παπαρούνες.

Η παπαρούνα ήταν ιερό φυτό της θεάς Δήμητρας και ως παράσιτο των σιτηρών συμβόλιζε την παρουσία της θεάς ανάμεσα στα σπαρτά. Ήταν απαραίτητο λουλούδι στις πομπές των Ελευσίνιων Μυστηρίων, γιατί τα αγάλματα της Δήμητρας ήταν στολισμένα με άνθη παπαρούνας.

Παπαρούνες κρατούσε στα χέρια της η θεά όταν πήρε τη μορφή της θνητής Νικίππης. Το ότι οι αρχαίοι γνώριζαν τις υπνωτικές και ναρκωτικές ιδιότητες του φυτού είναι φανερό από τις απεικονίσεις του Ύπνου και του Θάνατου, γιων του Άδη, που στα χέρια τους κρατούν παπαρούνες ή είναι στεφανωμένοι με αυτές.

Στη χριστιανική παράδοση, η παπαρούνα φύτρωσε κάτω από τον Σταυρό του Χριστού και οι σταγόνες από το αίμα Του που έσταζαν πάνω της τής χάρισαν το όμορφο άλικο χρώμα της.

Η σύνδεση της παπαρούνας με τις γιορτές της άνοιξης συνεχίστηκε και στη χριστιανική παράδοση, έτσι το λουλούδι της Δήμητρας έγινε το λουλούδι που φυτρώνει κάτω από τον σταυρό του Χριστού στον Γολγοθά – εξ ου και το κόκκινο χρώμα του αίματος, από τις σταγόνες του αίματος του πληγωμένου Ιησού. Το  το κόκκινο χρώμα της σηματοδοτούσε τη Μεγάλη Εβδομάδα και στη συνέχεια ήταν το βασικό λουλούδι στα στεφάνια της Πρωτομαγιάς.