Ψυχολογία: Γιατί το άγχος της προηγούμενης μέρας σάς ακολουθεί μέχρι το επόμενο πρωί;
Οι ανησυχίες που «περίσσεψαν» από την προηγούμενη μέρα τείνουν να εμφανίζονται πριν ακόμα σερβιριστεί ο καφές, και οι ψυχολόγοι έχουν αφιερώσει σχεδόν έναν αιώνα προσπαθώντας να κατανοήσουν το γιατί. Ας δούμε τι είναι η μεταφορά του άγχους της προηγούμενης ημέρας στην επόμενη και τι μπορούμε να κάνουμε.
Επιμέλεια: Μαρία Καλοπούλου
Κάπου στη δεκαετία του 1920, σε ένα εστιατόριο στο Βερολίνο, ο ψυχολόγος Κουρτ Λεβίν (Kurt Lewin) παρατήρησε ότι οι σερβιτόροι θυμούνταν με ευκολία τις λεπτομέρειες του λογαριασμού ενός πελάτη, αρκεί αυτός να μην είχε εξοφληθεί ακόμα· μόλις γινόταν η πληρωμή, έδειχναν να τις ξεχνούν.
Το 1927, η συνεργάτιδα του Λεβίν, Μπλούμα Ζεϊγκάρνικ (Bluma Zeigarnik), σχεδίασε μια μελέτη που επιβεβαίωσε αυτή την παρατήρηση. Σύμφωνα με το περιοδικό «The Paris Review», οι ενήλικες που συμμετείχαν στα πειράματά της θυμούνταν τις ημιτελείς εργασίες περίπου δύο φορές καλύτερα από εκείνες που είχαν ολοκληρώσει.
Μάλιστα, ορισμένα από τα παιδιά των οποίων τις δραστηριότητες διέκοψε, ζητούσαν επίμονα να επιστρέψουν και να τις ολοκληρώσουν, ακόμα και δύο ή τρεις ημέρες μετά το τέλος του πειράματος.
Η θεωρία που προέκυψε από αυτή την έρευνα υποστηρίζει ότι κάθε εργασία δημιουργεί ένα «σύστημα έντασης που τείνει προς την επίλυση» – ένα φαινόμενο που, έκτοτε, φέρει το όνομα της Ζεϊγκάρνικ.
Στα περισσότερα νοικοκυριά, οι «εκκρεμότητες» είναι άλλου είδους: ένα email στο οποίο απαντήσαμε βιαστικά πριν πέσουμε για ύπνο, μια διαφωνία που έμεινε μισοτελειωμένη την ώρα του δείπνου, μια προθεσμία που μετατέθηκε για την επόμενη μέρα.
Για πολλούς ανθρώπους, αυτά είναι τα πρώτα πράγματα που έρχονται στο μυαλό μόλις ξυπνήσουν, ενώ το δωμάτιο είναι ακόμα σκοτεινό και η νέα ημέρα δεν έχει ουσιαστικά ξεκινήσει.
Γιατί το άγχος της προηγούμενης μέρας σάς ακολουθεί μέχρι το πρωί
Ο Ίθαν Κρος (Ethan Kross), καθηγητής στο Τμήμα Ψυχολογίας και στη Σχολή Διοίκησης Επιχειρήσεων Ross του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν—όπου διευθύνει το Εργαστήριο Συναισθήματος και Αυτοελέγχου (Emotion & Self Control Lab)—, έχει αφιερώσει χρόνια στη μελέτη της εσωτερικής φωνής που επαναλαμβάνεται διαρκώς, την οποία ο ίδιος αποκαλεί «φλυαρία».
«Όταν βιώνουμε έντονα αρνητικά συναισθήματα, συχνά καταφεύγουμε στην ενδοσκόπηση, προσπαθώντας να επιλύσουμε το πρόβλημα», δήλωσε ο Κρος στο περιοδικό «Michigan Alum».
Ωστόσο, αυτό που συμβαίνει συχνά είναι ότι εστιάζουμε τόσο στενά στο πρόβλημα, ώστε τελικά εγκλωβιζόμαστε σε αυτό.
«Εστιάζοντας υπερβολικά στις πιο αρνητικές πτυχές της κατάστασης, κατακλυζόμαστε από συναισθήματα, γεγονός που μας εμποδίζει να σκεφτούμε εναλλακτικούς τρόπους ερμηνείας της εμπειρίας μας — τρόπους που ίσως μας βοηθούσαν να νιώσουμε καλύτερα».
Οι ερευνητές αποκαλούν αυτόν τον φαύλο κύκλο «μηρυκασμό» – μια έννοια με την οποία ασχολήθηκε κατά το μεγαλύτερο μέρος της καριέρας της η ψυχολόγος του Πανεπιστημίου Yale, Susan Nolen-Hoeksema.
Σε άρθρο της το 1991 στο περιοδικό «Journal of Abnormal Psychology», διατύπωσε τη θέση ότι τα άτομα που εστιάζουν επίμονα στη χαμηλή τους διάθεση -αντί να προσπαθούν να αποσπάσουν την προσοχή τους από αυτήν- παραμένουν σε κατάσταση κατάθλιψης για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Επιπλέον, υποστήριξε ότι αυτή η συνήθεια ίσως εξηγεί γιατί οι γυναίκες εμφανίζουν κατάθλιψη σε ποσοστό περίπου διπλάσιο από ό,τι οι άνδρες, σύμφωνα με την Association for Psychological Science (Ένωση Ψυχολογικών Επιστημών).
Σχεδόν το 85% των Αμερικανών ενηλίκων ελέγχουν το κινητό τους τηλέφωνο μέσα στα πρώτα δέκα λεπτά αφότου ξυπνήσουν, σύμφωνα με έρευνα σε περίπου 1.000 ενήλικες που διεξήχθη στα τέλη του 2025.
Οι ίδιοι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι ελέγχουν τις συσκευές τους 186 φορές την ημέρα. «Ο εγκέφαλος είναι, κατά κάποιον τρόπο, “προγραμματισμένος” να αναζητά σχετικές πληροφορίες, και ιδιαίτερα εκείνες που εμπεριέχουν απειλή», δήλωσε στο TechRadar ο κλινικός ψυχολόγος Ari Lakritz.
«Το τμήμα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για αυτό ονομάζεται αμυγδαλή — πρόκειται για ένα από τα αρχαιότερα μέρη του εγκεφάλου, το οποίο παίζει τον κύριο ρόλο στην αντίδραση του φόβου».
Πώς να σταματήσετε να μεταφέρετε το άγχος του χθες στο σήμερα
Το 2018, ο Michael Scullin, διευθυντής του Εργαστηρίου Νευροεπιστήμης του Ύπνου και Γνωστικών Λειτουργιών (Sleep Neuroscience and Cognition Laboratory) στο Πανεπιστήμιο Baylor, κάλεσε 57 υγιείς νέους ενήλικες σε ένα εργαστήριο ύπνου.
Ζήτησε από τους μισούς να αφιερώσουν πέντε λεπτά συντάσσοντας μια λίστα με τις εκκρεμότητες που είχαν μπροστά τους, ενώ οι υπόλοιποι έγραψαν για εργασίες που είχαν ήδη ολοκληρώσει.
Όσοι έφτιαξαν λίστα με τις εκκρεμότητες αποκοιμήθηκαν σημαντικά γρηγορότερα — μάλιστα, όσο πιο συγκεκριμένες ήταν οι λίστες τους, τόσο πιο γρήγορα κοιμούνταν. Αντιθέτως, για όσους έγραψαν για εργασίες που είχαν ήδη ολοκληρώσει, συνέβη το αντίθετο.
Η Arianna Huffington, ιδρύτρια της Thrive Global, ξεκινά την ημέρα της χωρίς να έχει το κινητό της τηλέφωνο σε κοντινή απόσταση. «Αποφεύγω τον πειρασμό, καθώς δεν αφήνω τις ηλεκτρονικές μου συσκευές να φορτίζουν μέσα στο δωμάτιό μου», δήλωσε.
«Ένα σημαντικό κομμάτι της πρωινής μου ρουτίνας αφορά το τι ΔΕΝ κάνω: όταν ξυπνάω, δεν ξεκινάω τη μέρα μου κοιτάζοντας το smartphone μου», ανέφερε η Huffington. «Αντίθετα, μόλις ξυπνήσω, αφιερώνω ένα λεπτό για να αναπνεύσω βαθιά, να νιώσω ευγνωμοσύνη και να θέσω τους στόχους μου για την ημέρα».
Ζούμε σε μια κουλτούρα που λειτουργεί όλο το εικοσιτετράωρο, επτά ημέρες την εβδομάδα, όπου οι λίστες με τις εκκρεμότητές μας μοιάζουν να μεγαλώνουν διαρκώς, προκαλώντας μας ανησυχία για όσα έμειναν ημιτελή την ώρα που πάμε για ύπνο.
Οι περισσότεροι άνθρωποι ανακυκλώνουν συνεχώς στο μυαλό τους τις λίστες με τις υποχρεώσεις τους· γι’ αυτό θέλαμε να εξετάσουμε αν η καταγραφή τους στο χαρτί θα μπορούσε να βοηθήσει στην αντιμετώπιση των δυσκολιών που προκύπτουν κατά την ώρα του ύπνου».
Η έρευνα του Kross υποδεικνύει μια τεχνική που δεν απαιτεί καθόλου χαρτί, γνωστή ως «αυτοδιάλογος από απόσταση» (distanced self-talk), κατά την οποία το άτομο απευθύνεται στον εαυτό του χρησιμοποιώντας το όνομά του, όταν επανέρχεται κάποιο παλιό πρόβλημα.
«Οι μελέτες μας δείχνουν ότι το να καθοδηγείς τον εαυτό σου μέσα από ένα πρόβλημα, χρησιμοποιώντας το όνομά σου, μπορεί να είναι αποτελεσματικό για τον περιορισμό της ακατάσχετης εσωτερικής φλυαρίας», δήλωσε ο Ίθαν Κρος. «Για παράδειγμα, θα μπορούσα να πω στον εαυτό μου: “Ίθαν, πώς θα αντιμετωπίσεις αυτή την κατάσταση;”».
